Umowa przez kliknięcie to pułapka, która prowadzi do zamówienia płatnej usługi. Klient myśli, że testuje serwis za darmo, akceptuje ciasteczka albo sprawdza, czy ktoś wpisał go na listę dłużników. Kilka minut albo kilka dni później dostaje fakturę. W Polsce ten schemat wraca co kilka lat: w 2009 roku jako Pobieraczek.pl, w 2014 roku jako De Lege Artis, w 2024 roku jako SMS-y z domen TwojDlug.pl i BazaWindykacyjna.pl.

Przyjrzeliśmy się tym trzem sprawom, bo różni je technologia i kwoty, a łączy ten sam układ czterech kroków. Kto go rozpozna, ten rozpozna też następną odsłonę.

Pobieraczek.pl: 10 dni za darmo i abonament od pierwszego dnia

Pobieraczek pl 2x

Pobieraczek.pl działał od 2009 roku i oferował pobieranie plików z Usenetu. Prowadziła go sopocka spółka Eller Service. Stronę reklamowały hasła o dziesięciu dniach testów, między innymi przycisk „Tak, chcę testować przez 10 dni”. Żeby zacząć, trzeba było podać imię, nazwisko, adres, datę urodzenia i e-mail oraz zaakceptować regulamin.

UOKiK ustalił, że rejestracja była pierwszym dniem płatnej umowy, zawieranej nawet na rok, a opłata była naliczana od początku, nie po dziesięciu dniach. Kto nie zrezygnował w okresie próbnym, zostawał z rocznym abonamentem za 94,80 zł. Większość użytkowników dowiadywała się o tym z wezwania do zapłaty.

Skala była rekordowa: według „Gazety Wyborczej” w ciągu dziewięciu miesięcy od uruchomienia strony do UOKiK wpłynęło ponad 30 tys. skarg.

Prokuratura umorzyła śledztwo w sprawie Pobieraczka

Sprawę badała Prokuratura Okręgowa w Gdańsku i śledztwo umorzyła. „Nie było znamion czynu zabronionego. Regulamin zawierał informacje o sposobie zawarcia umowy. Był jasny i precyzował zasady, wymagał też ich akceptacji” – mówiła „Wyborczej” rzeczniczka prokuratury Grażyna Wawryniuk. Straszeniem klientów prokuratura się nie zajęła. Zrobiły to dopiero UOKiK i sąd cywilny.

Dwie decyzje UOKiK wobec Pobieraczka

  • Pierwsza decyzja (marzec 2010, ogłoszona w kwietniu): 239 140 zł kary za hasła sugerujące, że usługa jest przez 10 dni bezpłatna. Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów utrzymał ją 27 lutego 2012 roku, a Sąd Apelacyjny 27 marca 2013 roku, uznając działanie spółki za umyślne.
  • Druga decyzja (kwiecień 2012): 215 960 zł kary za sposób ściągania opłat. Spółka masowo wysyłała ponaglenia do dorosłych i niepełnoletnich użytkowników. Część pism sugerowała, że odbiorca popełnił przestępstwo, a przy kontach nieletnich wspominała o zawiadomieniu sądu rodzinnego. SOKiK utrzymał tę decyzję 12 grudnia 2013 roku i stwierdził, że nawet hipotetyczne groźby zawiadomienia organów ścigania są niedozwolone.

Koniec serwisu i pozew zbiorowy

26 grudnia 2012 roku wspólnicy Eller Service ogłosili zakończenie usługi, powołując się na medialne ataki i decyzje UOKiK. Od początku 2013 roku nowi użytkownicy nie mogli się rejestrować.

Wyroki w sprawach UOKiK nie anulowały jednak długów: spółka nadal mogła dochodzić należności, a każdy klient musiał bronić się sam. Dlatego 609 osób przystąpiło do pozwu zbiorowego przed Sądem Okręgowym w Gdańsku. Większość żądała unieważnienia umów, kilkadziesiąt zwrotu pieniędzy. Pierwsza rozprawa odbyła się w sierpniu 2014 roku. Pełnomocnik pozwanych przekonywał, że użytkownicy zaakceptowali regulamin.

Wyrok zapadł w kwietniu 2018 roku. Sąd Okręgowy w Gdańsku unieważnił umowy zawarte przez Eller Service z konsumentami, a w części przypadków nakazał zwrot pobranych kwot. Według prowadzącego sprawę adwokata Tomasza Lustyka ochronę uzyskało 589 osób, a był to pierwszy w Polsce pozew zbiorowy dopuszczony do rozpoznania. Od rejestracji pierwszych użytkowników minęło dziewięć lat.

Lex Superior: wezwania do zapłaty za filmy z sieci BitTorrent

Zanim zapadł wyrok w sprawie Pobieraczka, w Gdańsku działała już Lex Superior sp. z o.o., reklamująca się jako Kancelaria Prawa Własności Intelektualnej. Mimo nazwy była to zwykła spółka prawa handlowego z licencjami na filmy erotyczne rozpowszechniane w sieciach peer-to-peer. Od stycznia do listopada 2015 roku rozsyłała po Polsce przedsądowe wezwania do zapłaty za rzekome udostępnianie tych filmów w sieci BitTorrent.

Skąd spółka miała adresy. Lex Superior złożyła zawiadomienie o przestępstwie i przekazała prokuraturze w Olsztynie listę adresów IP. Prokurator nakazał dostawcy internetu ujawnić dane abonentów. Śledztwo wszczęto 30 lipca 2014 roku i umorzono 31 grudnia 2014 roku; nikomu nie postawiono zarzutów, a biegły uznał program do namierzania za niedokładny. Po umorzeniu spółka uzyskała wgląd do akt. Według „Gazety Wyborczej” jej przedstawiciel złożył oświadczenie, że dane nie będą przetwarzane, po czym trafiły do wezwań.

Co było w pismach. Standardowa propozycja to 750 zł „ugody”. UOKiK ustalił, że każdy adresat dostawał zwykle kilka pism, a ostatnie groziły pozwem o 4500 zł. Wezwania powoływały się na sygnaturę olsztyńskiego śledztwa, używały sformułowania „w sprawie popełnionego przestępstwa” i przedstawiały adresata jako sprawcę. Nie wspominały, że postępowanie umorzono. Pisma dostawały między innymi emerytki, które nie wiedziały, czym jest BitTorrent.

Skala. Według policyjnych szacunków cytowanych przez „Wyborczą” wezwania otrzymało około 50 tys. osób, a zapłaciła mniej więcej co piąta. Do gdańskiej prokuratury zgłosiło się ponad 2,3 tys. osób.

Jak się skończyło.

  • Prokuratura: śledztwo Prokuratury Okręgowej w Gdańsku w sprawie usiłowania oszustwa zostało umorzone. Według Radia Gdańsk nie udowodniono, że spółka umyślnie próbowała oszukać adresatów.
  • Radca prawna: pod pismami widniał podpis radcy prawnej Magdaleny B. Do izby wpłynęło około 60 skarg. 28 marca 2018 roku Okręgowy Sąd Dyscyplinarny przy OIRP w Gdańsku ukarał ją upomnieniem i kosztami postępowania (3570,80 zł), uznając takie pisma za niezgodne z kodeksem etyki.
  • UOKiK: urząd wszczął postępowanie 29 grudnia 2016 roku i zarzucił spółce między innymi sugerowanie adresatom popełnienia przestępstwa mimo umorzonego śledztwa. 31 grudnia 2018 roku postępowanie umorzył (decyzja DOZIK 7/2018); spółka przestała wysyłać wezwania w listopadzie 2015 roku.

To inny mechanizm niż umowa przez kliknięcie: adresat niczego nie klikał. Wspólne są metoda nacisku i, według prasy, ludzie. „Gazeta Wyborcza” i Bezprawnik pisały, że prezesem Lex Superior był człowiek występujący wcześniej jako właściciel Eller Service. Spółka zaprzeczała jakimkolwiek związkom z Pobieraczkiem.

Bilans obu spraw jest podobny: dziesiątki tysięcy adresatów, umorzone śledztwa, a jedyne rozstrzygnięcia to kary administracyjne, wyrok cywilny po dziewięciu latach i upomnienie dla radcy.

De Lege Artis: akceptacja cookies jako umowa abonamentowa

Umowa po kliknieciu delegeartis

De Lege Artis pojawił się w czerwcu 2014 roku jako „serwis prawno-edukacyjny”. Jego twórca, Krzysztof H., Doktor Zło polskiego Internetu, masowo wysyłał e-maile do przedsiębiorców z rejestru działalności gospodarczej. Wiadomości zwracały się do adresata po imieniu, wzywały do wyjaśnień i zawierały spersonalizowany link.

Po kliknięciu otwierała się strona z komunikatem o plikach cookies. Od marca 2013 roku serwisy musiały o nich informować, więc baner z przyciskiem akceptacji nie budził podejrzeń. Regulamin stanowił jednak, że akceptacja oznacza zawarcie płatnej umowy abonamentowej. Prawnik Olgierd Rudak, który opisał stronę w czerwcu 2014 roku, zwracał uwagę na układ dokumentów: najpierw wyświetlał się załącznik o polityce cookies, a właściwy regulamin był niżej.

Po kilkunastu minutach przychodziło żądanie zapłaty. Kwoty były różne: od 200 zł do kilku, a według Wyborcza.biz nawet kilkunastu tysięcy złotych. Prezenter Krzysztof Ibisz dostał fakturę na 900 zł netto, kompozytor Piotr Rubik na 10 000 zł netto. Żaden nie zapłacił.

Oszusci.org: publiczna lista rzekomych dłużników

Kto nie zapłacił, trafiał na publiczną listę rzekomych dłużników. Krzysztof H. prowadził ją na osobnej stronie, Oszusci.org: według Wyborcza.biz publikował tam dane osobowe i zdjęcia niepłacących i ogłaszał, że są dłużnikami. Listę widzieliśmy wtedy na własne oczy; przy wielu nazwiskach rzeczywiście były zdjęcia. Dla przedsiębiorcy, którego nazwisko jest zarazem nazwą firmy, taki wpis oznaczał, że klient szukający go w wyszukiwarce mógł trafić na stronę o „oszustach”.

Gdy sprawa De Lege Artis przycichła, powstał serwis Alerty24.net z tym samym mechanizmem.

 

KRD de Lege Artis

Zarzuty wobec Krzysztofa H. i proces we Wrocławiu

  • Wrzesień 2014: policja zatrzymała 31-letniego wówczas Krzysztofa H., a sąd aresztował go na trzy miesiące. Pierwsze zarzuty dotyczyły co najmniej 341 osób i prawie 530 tys. zł.
  • Grudzień 2015: do sądu trafił akt oskarżenia. Prokuratura zarzuciła mu wprowadzenie w błąd co do warunków zawarcia umowy: przy De Lege Artis 1139 osób na prawie 1,4 mln zł, przy Alerty24.net 95 osób na 111 tys. zł. Oba czyny zarzucono w warunkach recydywy.
  • 5 grudnia 2016: proces ruszył we Wrocławiu. Oskarżony nie przyznał się do winy i twierdził, że oferta była jasna i czytelna.

Nie udało nam się ustalić, jak proces się zakończył.

TwojDlug.pl i BazaWindykacyjna.pl: SMS o liście dłużników

TwojDlug pl sms

SMS o liście dłużników zaczął przychodzić na polskie numery w kwietniu 2024 roku. Nadawca podpisany jako MONIT zwracał się do odbiorcy imieniem i nazwiskiem, informował o „ryzyku dokonania nowego wpisu na liste dluznikow” i zachęcał do pobrania raportu o sobie. Pierwsza fala prowadziła na TwojDlug.pl, druga, opisana przez Niebezpiecznik 14 kwietnia, na BazaWindykacyjna.pl. Za obiema domenami, zarejestrowanymi w marcu 2024 roku, stała spółka Work Select Logistyka sp. z o.o. z Gdańska (KRS 0001093703).

Strona zapewniała, że można sprawdzić siebie „bez ponoszenia opłat przed otrzymaniem raportu”. Formalnie była to prawda, bo zapłaty żądano po raporcie. Umowa, zawierana kliknięciem w zgodę, przewidywała:

  • Cenę: 1299,99 zł, płatne w ciągu 24 godzin od zawarcia umowy. Poszkodowani pisali w komentarzach, że przez pierwszą dobę obowiązywała niższa kwota, 239,99 zł.
  • Dopłaty za ponaglenia: 3 zł za telefon, 1,50 zł za SMS, 40 zł za list, 150 zł za wizytę windykatora terenowego.
  • Zgodę na wpis: w razie braku płatności klient zgadzał się na umieszczenie informacji o długu w publicznym rejestrze dłużników prowadzonym przez spółkę i w innych rejestrach.
  • Dane: formularz wymagał e-maila, numeru PESEL i adresu zamieszkania.
  • Brak odstąpienia: raport połączono ze szkoleniem online dostarczanym od razu, co według Niebezpiecznika pozbawiało klienta prawa do odstąpienia od umowy w 14 dni.

Dr Paweł Litwiński, prawnik cytowany przez Niebezpiecznik, ocenił to jako podstęp w rozumieniu art. 86 Kodeksu cywilnego, a całe przedsięwzięcie jako noszące „znamiona przestępstwa oszustwa”. Nie spodziewał się pozwów przeciw klientom: jego zdaniem model zakładał dobrowolne wpłaty przestraszonych odbiorców.

Ostrzeżenia rozesłały Niebezpiecznik i Biuro Informacji Kredytowej. Pod koniec maja 2024 roku czytelnicy zgłaszali, że strona BazaWindykacyjna.pl przestała działać.

Umowa przez kliknięcie krok po kroku: co łączy trzy sprawy

  Pobieraczek.pl De Lege Artis BazaWindykacyjna.pl
Rok 2009–2012 2014 2024
Adresaci internauci, także nieletni przedsiębiorcy posiadacze telefonów
Przynęta 10 dni testów e-mail z wezwaniem do wyjaśnień SMS o liście dłużników
Kliknięcie rejestracja na test akceptacja cookies zgoda przy „sprawdź siebie”
Kwota 94,80 zł za rok od 200 zł do kilkunastu tys. zł 1299,99 zł
Nacisk pisma o przestępstwie i sądzie rodzinnym publiczna lista rzekomych dłużników na Oszusci.org klauzula o rejestrze dłużników, cennik ponagleń
Finał śledztwo umorzone, dwie kary UOKiK, umowy unieważnione w 2018 akt oskarżenia, proces od 2016 strona wyłączona, dalszy ciąg nieznany

We wszystkich trzech sprawach powtarzają się te same kroki:

  1. Przynęta, która nie wygląda na ofertę. Test, komunikat o ciasteczkach, ostrzeżenie o długu. Odbiorca nie ma poczucia, że coś kupuje.
  2. Kliknięcie opisane w regulaminie jako zamówienie. Cena jest w dokumencie, którego w tej sytuacji prawie nikt nie czyta.
  3. Szybka faktura. Krótki termin płatności zostawia mało czasu na sprawdzenie, z kim ma się do czynienia.
  4. Wstyd i strach zamiast sądu. Żaden z opisanych podmiotów nie budował modelu na pozwach. Nacisk opierał się na groźbie: zawiadomienia organów, publikacji nazwiska, wpisu do rejestru.

Zmieniała się kwota. Pobieraczek liczył na dziesiątki tysięcy drobnych wpłat poniżej stu złotych. Dwie późniejsze sprawy to już setki i tysiące złotych od jednej osoby.

Co zrobić po kliknięciu

  • Nie płać od razu. Sprawdź nazwę firmy w wyszukiwarce i w KRS. Opisane tu ostrzeżenia pojawiały się w sieci w ciągu jednego lub dwóch dni.
  • Uchyl się od skutków oświadczenia. Art. 86 Kodeksu cywilnego pozwala to zrobić, jeśli umowę zawarto pod wpływem podstępu. Potrzebne jest pismo z własnoręcznym podpisem albo e-mail z podpisem kwalifikowanym, wysłane w ciągu roku od wykrycia podstępu.
  • Zapytaj o dane. Na podstawie RODO możesz żądać informacji, skąd firma ma Twoje dane i na jakiej podstawie je przetwarza. Brak odpowiedzi to podstawa skargi do UODO.
  • Zgłoś sprawę. Policja lub prokuratura, UOKiK, miejski lub powiatowy rzecznik konsumentów. Pojedyncze zgłoszenie bywa lekceważone, ale to liczba zgłoszeń uruchamia postępowania.
  • Zachowaj dowody. SMS lub e-mail, zrzut strony z przyciskiem, treść umowy, fakturę, wezwania.

Źródła